Wrth frwydro ymlaen gyda’r Parochialia mae enwau lleoedd y plwyfi canlynol bellach wedi’u hychwanegu at y Rhestr: Llanddoged, Caerhun, Eglwysbach, Llansanffraid Dyffryn Conwy, Llanelian, Llysfaen, Llanddulas, Abergele, Betws yn Rhos, Llan Sain Siôr, Llanelwy, Rhuddlan, Dyserth, Gallt Melid, Llanasa, Trelawnyd, Gwaenysgor a’r Cwm. Golyga hyn fod 932 o enwau lleoedd o’r Parochialia bellach yn fyw ar y wefan, ac mae llawer mwy i ddod!

Rydym wedi dechrau ar y gwaith (enfawr) o drawsysgrifio a lanlwytho’r deunydd sy’n ymwneud ag enwau lleoedd o Parochialia Edward Lhuyd i’r Rhestr. Pan yn geidwad Amgueddfa Ashmole yn Rhydychen, anfonodd Lhuyd holiaduron i bob plwyf yng Nghymru yn gofyn am sawl math o wybodaeth ddiddorol, gan gynnwys enwau tai, afonydd, mynyddoedd, coedydd ac yn y blaen. Ni dderbyniodd ymateb gan bawb, a gwyddom na fu i bob ymateb y cafodd oroesi, ond mae’r rhai sydd ar gael heddiw’n drysorfa o ffurfiau hanesyddol a cholledig.

Ychwanegwyd data o bedwar plwyf hyd yn hyn, sef Llanelltud, Tal y Bont, Ysbyty Ifan a Llanrwst. Er mai dim ond pedwar ardal gymharol fach sydd wedi’u trawsysgrifio hyd yn hyn, cymaint yw cyfoethogrwydd y data bod dros ddau gant a hanner o enwau wedi cael eu hychwanegu’n barod. Ysgrifennodd rhai gohebwyr yn ôl at Lhuyd a chynnwys gwybodaeth am berchnogion y tai, neu am hynafiaethau a gafwyd yn y caeau, sy’n gwneud y data hwn yn ddefnyddiol i haneswyr ac achyddion yn ogystal ag i’r rhai sy’n ymddiddori mewn enwau lleoedd. Gobeithir y byddwn yn medru ychwanegu mwy o blwyfi’n fuan, felly gwyliwch y gofod hwn!

Mae’r nesaf o’n ffynonellau hanesyddol bellach yn fyw ar y wefan! Yn ystod yr wythnos ddiwethaf, cwblhawyd y gwaith o baratoi’r data a gasglwyd o lawysgrif Peniarth 147 ar gyfer eu cynnwys yn y Rhestr. Fe ychwanegwyd yn agos at fil o ffurfiau hanesyddol ar blwyfi Cymru o’r llawysgrif bwysig hon, yn dyddio o oddeutu 1570, a gasglwyd gan William Dafydd Llywelyn o Langynidr.

Mae’r rhestr yn cynnwys ffurfiau sy’n dangos ôl tafodiaith Sir Frycheiniog, a ffurfiau Cymraeg hynod ddiddorol ar blwyfi a phentrefi De Penfro a Bro Gŵyr. Mae’r map uchod yn dangos dosbarthiad yr enwau hyn o gwmpas Cymru.

Nos Iau 21 Medi, anerchodd James Gymdeithas Hanes Llandinam, ar bwnc ‘Casglu Enwau Lleoedd Cymru’. Fe soniodd am y Rhestr Enwau, gan gynnwys y cyd-destun ieithyddol, hanesyddol a gwleidyddol a roes fod iddi. Esboniodd y math o ffynonellau sy’n cael eu cynnwys yn y rhestr, a’r gwahanol fathau o ddata y mae hyn yn eu rhoi inni. Soniodd hefyd am ein cynlluniau ar gyfer y dyfodol agos: pa ffynonellau eraill y byddwn yn eu hychwanegu at y Rhestr yn y misoedd nesaf, a sut y gall y cyhoedd ein helpu i gyflawni ein gweledigaeth.

Neuadd Bentref Llandinam Village Hall

Gorffennodd gan apelio i aelodau’r Gymdeithas i rannu eu henwau lleoedd, boed yn enwau ffermydd, tai, nentydd neu eraill gyda ni. Y gobaith yw y bydd hyn yn sicrhau bod pobl Cymru’n chwarae rhan flaenllaw ym mhroses creu’r Rhestr. Cafwyd trafodaeth fywiog iawn ar ôl y cyflwyniad, gyda nifer fawr o gwestiynau da. Diolchwn i Gymdeithas Hanes Llandinam am ein gwahodd i’w hannerch. Dyma’r cyntaf mewn cyfres o sgyrsiau y bydd James yn eu rhoi ledled Cymru i godi ymwybyddiaeth o’r Rhestr a’i pherthnasedd a’i phwysigrwydd i’r Gymru Gyfoes. Os ydych yn aelod o gymdeithas debyg a’ch bod am i James roi cyflwyniad i’r gymdeithas honno, peidiwch ag oedi cysylltu â ni!

Ar ddechrau mis Gorffennaf penodwyd Swyddog Enwau Llefydd newydd yn y Comisiwn Brenhinol, a fydd yn gyfrifol am lunio’r Rhestr a’i hyrwyddo ymysg y cyhoedd yng Nghymru a thu hwnt. Deilydd y swydd newydd yw Dr James January-McCann, a ddaeth atom o Adran y Gymraeg ac Astudiaethau Celtaidd, Prifysgol Aberystwyth, lle bu’n ddarlithydd yn yr Ieithoedd Celtaidd am ddwy flynedd ar ôl ennill ei ddoethuriaeth ym maes llenyddiaeth Gatholig Gymraeg yr unfed ganrif ar bymtheg.

Dywedodd James ‘rwyf wedi cyffroi am ddod i weithio i’r Comisiwn, ac am holl bosibiliadau’r Rhestr o Enwau Lleoedd Hanesyddol. Bydd hi’n arf heb ei hail i ddiogelu ein hanes a’n treftadaeth genedlaethol.’

Ein cynlluniau nesaf ar gyfer y Rhestr yw gorffen llwytho data'r prosiect Cynefin i fyny, sef rhyw 100,000 o enwau eraill, ac wedyn symud ymlaen i gynnwys ffynonellau eraill, fel y Rhestr o Blwyfi Cymru, c.1566, a holiadur Parochalia Edward Lhuwyd. Yn ogystal â hyn, byddwn yn siarad mewn lliaws o ddigwyddiadau cyhoeddus, megis y Sioe Frenhinol a’r Eisteddfod Genedlaethol, a chynadleddau academaidd, er mwyn rhoi cymaint o gyhoeddusrwydd â phosibl i’r gwaith.