Blwyddyn Newydd Dda i chwi oll! Mae’n bosibl eich bod wedi sylwi’n barod bod ambell beth wedi newid ar y wefan a’r rhestr ers y Nadolig. Yn ogystal ag ychwanegu rhyw saith gant yn rhagor o enwau o’r Parochialia, rydym wedi ychwanegu mwy o opsiynau i’r peiriant chwilio hefyd. Mae hi bellach yn bosibl chwilio yn ôl rhagor o ffynonellau na Chymru 1900 a Chynefin yn unig drwy fynd i Chwiliad Manwl a dewis y ffynhonnell rydych am ei defnyddio o’r rhestr.

Fel y mae’r flwyddyn yn mynd yn ei blaen byddwn yn ychwanegu ffeiliau sain i’r eirfa, i helpu’r di-Gymraeg ynganu’r elfennau, a bydd criw o wirfoddolwyr o Adran y Gymraeg Prifysgol Aberystwyth yn craffu ar yr enwau i gyd i sicrhau ein bod yn cael gwared ag unrhyw gamsillafiadau neu gam-drawsysgrifiadau. Afraid dweud wrth gwrs, y byddwn yn parhau i lanlwytho mwy o enwau newydd i’r Rhestr!

Wrth frwydro ymlaen gyda’r Parochialia mae enwau lleoedd y plwyfi canlynol bellach wedi’u hychwanegu at y Rhestr: Llanddoged, Caerhun, Eglwysbach, Llansanffraid Dyffryn Conwy, Llanelian, Llysfaen, Llanddulas, Abergele, Betws yn Rhos, Llan Sain Siôr, Llanelwy, Rhuddlan, Dyserth, Gallt Melid, Llanasa, Trelawnyd, Gwaenysgor a’r Cwm. Golyga hyn fod 932 o enwau lleoedd o’r Parochialia bellach yn fyw ar y wefan, ac mae llawer mwy i ddod!

Rydym wedi dechrau ar y gwaith (enfawr) o drawsysgrifio a lanlwytho’r deunydd sy’n ymwneud ag enwau lleoedd o Parochialia Edward Lhuyd i’r Rhestr. Pan yn geidwad Amgueddfa Ashmole yn Rhydychen, anfonodd Lhuyd holiaduron i bob plwyf yng Nghymru yn gofyn am sawl math o wybodaeth ddiddorol, gan gynnwys enwau tai, afonydd, mynyddoedd, coedydd ac yn y blaen. Ni dderbyniodd ymateb gan bawb, a gwyddom na fu i bob ymateb y cafodd oroesi, ond mae’r rhai sydd ar gael heddiw’n drysorfa o ffurfiau hanesyddol a cholledig.

Ychwanegwyd data o bedwar plwyf hyd yn hyn, sef Llanelltud, Tal y Bont, Ysbyty Ifan a Llanrwst. Er mai dim ond pedwar ardal gymharol fach sydd wedi’u trawsysgrifio hyd yn hyn, cymaint yw cyfoethogrwydd y data bod dros ddau gant a hanner o enwau wedi cael eu hychwanegu’n barod. Ysgrifennodd rhai gohebwyr yn ôl at Lhuyd a chynnwys gwybodaeth am berchnogion y tai, neu am hynafiaethau a gafwyd yn y caeau, sy’n gwneud y data hwn yn ddefnyddiol i haneswyr ac achyddion yn ogystal ag i’r rhai sy’n ymddiddori mewn enwau lleoedd. Gobeithir y byddwn yn medru ychwanegu mwy o blwyfi’n fuan, felly gwyliwch y gofod hwn!

Mae’r nesaf o’n ffynonellau hanesyddol bellach yn fyw ar y wefan! Yn ystod yr wythnos ddiwethaf, cwblhawyd y gwaith o baratoi’r data a gasglwyd o lawysgrif Peniarth 147 ar gyfer eu cynnwys yn y Rhestr. Fe ychwanegwyd yn agos at fil o ffurfiau hanesyddol ar blwyfi Cymru o’r llawysgrif bwysig hon, yn dyddio o oddeutu 1570, a gasglwyd gan William Dafydd Llywelyn o Langynidr.

Mae’r rhestr yn cynnwys ffurfiau sy’n dangos ôl tafodiaith Sir Frycheiniog, a ffurfiau Cymraeg hynod ddiddorol ar blwyfi a phentrefi De Penfro a Bro Gŵyr. Mae’r map uchod yn dangos dosbarthiad yr enwau hyn o gwmpas Cymru.

Nos Iau 21 Medi, anerchodd James Gymdeithas Hanes Llandinam, ar bwnc ‘Casglu Enwau Lleoedd Cymru’. Fe soniodd am y Rhestr Enwau, gan gynnwys y cyd-destun ieithyddol, hanesyddol a gwleidyddol a roes fod iddi. Esboniodd y math o ffynonellau sy’n cael eu cynnwys yn y rhestr, a’r gwahanol fathau o ddata y mae hyn yn eu rhoi inni. Soniodd hefyd am ein cynlluniau ar gyfer y dyfodol agos: pa ffynonellau eraill y byddwn yn eu hychwanegu at y Rhestr yn y misoedd nesaf, a sut y gall y cyhoedd ein helpu i gyflawni ein gweledigaeth.

Neuadd Bentref Llandinam Village Hall

Gorffennodd gan apelio i aelodau’r Gymdeithas i rannu eu henwau lleoedd, boed yn enwau ffermydd, tai, nentydd neu eraill gyda ni. Y gobaith yw y bydd hyn yn sicrhau bod pobl Cymru’n chwarae rhan flaenllaw ym mhroses creu’r Rhestr. Cafwyd trafodaeth fywiog iawn ar ôl y cyflwyniad, gyda nifer fawr o gwestiynau da. Diolchwn i Gymdeithas Hanes Llandinam am ein gwahodd i’w hannerch. Dyma’r cyntaf mewn cyfres o sgyrsiau y bydd James yn eu rhoi ledled Cymru i godi ymwybyddiaeth o’r Rhestr a’i pherthnasedd a’i phwysigrwydd i’r Gymru Gyfoes. Os ydych yn aelod o gymdeithas debyg a’ch bod am i James roi cyflwyniad i’r gymdeithas honno, peidiwch ag oedi cysylltu â ni!