Skip to main content

Fe fydd y rhai ohonoch sydd wedi bod yn dilyn hynt a helynt y Rhestr ers y dechrau'n cofio ein bod wedi bod yn ychwanegu enwau o Barochialia Edward Lhuyd bob yn dipyn ers ychydig flynyddoedd bellach. Mae Cofid a'r cyfnod clo wedi effeithio ar y gwaith yn anffodus, gan ei arafu'n ddirfawr, ac yn wir, mae trafferthion technegol wedi cynyddu at y broblem. Yn ogystal â hyn, tra wrthi'n ddyfal ar y Parochialia, rydym wedi derbyn nifer enfawr o enwau o ffynhonnellau torfol, sef Cynefin a GB1900, a rhaid oedd eu hychwanegu hwythau cyn gynted ag y byddai modd. Ond, er gwaethaf pawb a phopeth, ys dywedai'r hen Ddafydd, dechrau'r mis hwn yr uwchlwythwyd yr enwau olaf o'r Parochialia at y Rhestr. Mae'r rhan fwyaf ohonynt yn enwau o Fro Gŵyr a chyffiniau dinas Abertawe, a rhai yn eu mysg yn enwau Cymraeg ar lefydd a seisnigwyd ers lawer dydd.

Gellir olrhain enwau'r Parochialia fesul cyfrol, fan hyn:

Cyfrol cyntaf: https://enwaulleoeddhanesyddol.cbhc.gov.uk/enwaulleoedd/chwilio?q=&cty=00000000-0000-0000-0000-000000000000&src=38f920f0-e6d3-463d-a909-14fe9408ec92&yrf=&yrt=

Ail gyfrol: https://enwaulleoeddhanesyddol.cbhc.gov.uk/enwaulleoedd/chwilio?q=&cty=00000000-0000-0000-0000-000000000000&src=90b9eca5-448e-437b-a828-71fbda65a251&yrf=&yrt=&s=1&ps=10

Trydydd cyfrol: https://enwaulleoeddhanesyddol.cbhc.gov.uk/enwaulleoedd/chwilio?q=&cty=00000000-0000-0000-0000-000000000000&src=2b91c097-4836-4442-886e-c38d9ef29fd0&yrf=&yrt=&s=1&ps=10

Neu os ydych am edrych ar y cwbl lot ynghŷd, gellir dod o hyd iddo yma: https://enwaulleoeddhanesyddol.cbhc.gov.uk/enwaulleoedd/chwilio?q=&cty=00000000-0000-0000-0000-000000000000&src=00000000-0000-0000-0000-000000000000&yrf=1699&yrt=1699&s=1&ps=10

Edward Lhuyd, crewr y Parochialia oedd un o ffigyrau pwysicaf ei oes, a mwyaf ei gyfranniad i faes y Gymraeg ac Astudiaethau Celtaidd. Tra'n Guradur Amgueddfa Ashmole yn Rhydychen anfonodd tri chopi o'i holiadur i bob plwyf yng Nghymru, yn gofyn am wybodaeth ieithyddol, daeryddol, onomastig a gwyddonol am y plwyf. Cyhoeddwyd yr ymatebion mewn tri chyfrol yn Archeologia Cambrensis ym 1908. Mae'r ymatebion yn gabolfa o ran iaith, yn amrywio o Gymraeg i Saesneg a Lladin, weithiau o fewn yr un paragraff, ond maent yn drysorfa o wybodaeth am Gymru ar droad y ddeunawfed ganrif. Gwnaethom ganolbwyntio ar yr enwau lleoedd, yn amlwg, ond pan roddwyd gwybodaeth ychwanegol am y lleoliad, boed yn enw perchennog neu denant y tŷ, neu ychydig o hanes y lle, fe'i rhoddwyd yn y blwch nodiadau, fel help i'r hanesydd neu'r achydd.

Yn anffodus, ni fu'n bosibl i ni ddarganfod union leoliad pob enw. Mae llawer o'r plwyfi, yn enwedig yn y gogledd-ddwyrain a'r de-ddwyrain, wedi newid llawer dros y ddwy ganrif ers llunio'r Parochialia, a llawer o'r enwau wedi diflannu o dan y trefi a'r diwydiannau a dyfai yn yr ardaloedd hynny. Er gwaethaf hyn, mae'r enwau rheiny yn y Rhestr, a gallwch ddod o hyd iddynt yng nghanol daearyddol bob plwyf. Os ydych yn gwybod lleoliad un o'r llefydd hyn, a wnewch adael i ni wybod os gwelwch yn dda, fel y gallwn eu rhoi yn eu priod lefydd. Gallwch gysylltu â ni yma: https://enwaulleoeddhanesyddol.cbhc.gov.uk/cysylltu

Mae'r gwaith o ychwanegu enwau at y Rhestr yn parhau, a'r ffynhonnell nesaf rydym am ei defnyddio yw detholiad o bapurau fferm Argoed yn Nhalybont, Ceredigion a roddwyd i ni gan berchennog y fferm. Byddwn yn adrodd mwy unwaith bod yr enwau yn y Rhestr.

Mae'r Rhestr Enwau Lleoedd Hanesyddol wedi bodoli ers bron i bum mlynedd bellach, ac rydym wedi pasio sawl carreg filltir yn yr amser hynny. Rydym wedi dyblu nifer yr enwau yn y Rhestr i ychydig o dan 700,000 o'r ail ganrif OC hyd heddiw. Mae hyn ar sail gwaith caled ein partneriaid yn y prosiectau mwy, fel Cynefin a GB1900, grwpiau cymunedol megis Menter Iaith Sir Benfro, a'ch gwaith chi'r cyhoedd, o anfon eich enwau lleoedd i mewn atom.

Rydym wedi briffio'r Senedd a llywodraeth leol ar sut y gall y Rhestr gefnogi eu gwaith, a sut gall defnyddio enwau lleoedd hanesyddol oresgyn unrhyw ddadleuon ynghylch enwi strydoedd a llefydd eraill. Mae awdurdodau lleol a chyrff cyhoeddus ledled Cymru'n defnyddio ein data, ac awgryma'r ystadegau rydym wedi'u casglu ein bod yn gwneud gwahaniaeth ar lawr gwlad, gyda mwy o bobl yn ailfeddwl eu penderfyniad i newid enw lle hanesyddol.

Rydym wedi siarad â dwsinau o grwpiau cymunedol a chynhadleddau hanesyddol ar draws y wlad, ac fe allwch fod wedi ein clywed yn trafod enwau lleoedd ar Radio Cymru.

Fodd bynnag, rydym yn ymwybodol iawn bod llawer mwy i'w gwneud. Dyma paham rydym wedi lansio holiadur ar y wefan, i ddarganfod sut a phaham rydych chi'r cyhoedd yn ei defnyddio, a sut y credwch y gellir ei gwella. Mae'n hanfodol bod cymaint â phosibl yn ymateb, fel y gallwn gael y syniad gorau posibl o sut y gallwn weithio hyd yn oed yn galetach i warchod ein treftadaeth enwau lleoedd. Gallwch lenwi'r holiadur yma: https://form.jotform.com/220324467445353 

Yr enwau a gasglwyd gan Brosiect GB1900 yw un o’r grwpiau mwyaf o enwau sydd yn y Rhestr, a dyna un o’r ffynhonnellau cyntaf yr ychwanegwyd ati wrth ei lansio’n ôl yn 2016. Bu gennym ryw 100,000 enw o GB1900, yn enwau tai, creigiau, nentydd, coedwigoedd ac yn y blaen. Fe’u cymerwyd o ail argraffiad mapiau’r Arolwg Ordnans, a gwblhawyd rhwng 1898-1908, sef un o’r mapiau y gellir eu defnyddio wrth bori’r wefan.

Fodd bynnag, daeth hi’n amlwg bod nifer o fylchau’n aros, yn enwedig ym Môn a Gwynedd, lle’r oedd enwau i’w gweld yn glir ar y mapiau, ond heb bwyntiau iddynt fel enwau a gofnodwyd. Mae Prosiect GB1900 wedi dod i ben bellach, gan gasglu miliynau o enwau ar draws Prydain, felly cysylltasom â hwy i weld pa enwau o Gymru oedd yn weddill. Ar ôl tynnu allan yr enwau a oedd gennym yn barod, gadawyd rhyw 10,000 o enwau, ac fe’u hychwanegwyd hwythau at y Rhestr ar ddechrau’r mis hwn, gan lenwi’r bylchau – rhyddhâd mawr i bobl y Gogledd-Orllewin mae’n siŵr!

Ynghŷd â’r enwau newydd o’r Parochialia a gafodd eu huwchlwytho’n ddiweddar, golyga hyn fod y Rhestr bellach yn dal 680,280 enw. Yn ogystal â hyn mae rhyw 13,000 enw’n weddill o Brosiect Cynefin sy’n barod i’w hychwanegu, felly rydym yn agos iawn at 700,000 o enwau, neu o’i rhoi ffordd arall, rydym bron wedi dyblu maint y Rhestr ym mhum mlynedd ei bodolaeth.

Fel y byddwch, mwy na thebyg, yn disgwyl, mae hi wedi bod yn galetach i ni ddatblygu'r Rhestr yn ystod y cyfnod cloi, heb holl adnoddau'r swyddfa, a gyda phlant bach yn rhedeg o gwmpas y tŷ... Ond er gwaethaf pawb a phopeth, mae'r gwaith yn parhau. Rydym wedi bod yn canolbwyntio ar lanhau data yn ystod y cyfnod cloi, yn hytrach na cheisio ychwanegu mwy o enwau, a dim ond ychydig o blwyfi Sir Gâr sydd ar ôl i'w tsecio erbyn hyn.

Yn ogystal â chywiro camsillafiadau a chamdrawysgrifiadau sydd yn y Rhestr yn barod, rydym hefyd wedi bod yn gweithio trwy'r dittos sydd ar ôl o Brosiect Cynefin, a'r gobaith yw y byddwn wedi gorffen hynny, ac yn barod i ychwanegu'r 17,000 enwau rheiny erbyn y Nadolig.

Rydym hefyd wedi derbyn nifer o enwau gan aelodau o'r cyhoedd, a diolch i bawb ohonoch sydd wedi anfon enwau i mewn atom. Byddwn yn adrodd mwy am yr enwau hyn yn y blogbost nesaf.

Glywsoch chi am brosiect Cymru 1900? Roedd yn brosiect torfoli i drawsysgrifio'r enwau lleoedd ar fapiau ail argraffiad yr Arolwg Ordnans yng Nghymru. Wrth i ni lansio'r Rhestr, cawsom ychydig dros 100,000 o enwau oddi wrth Cymru1900, a mawr yw ein diolch iddynt am gyfrannu mor hael ac mor fawr. Roedd y prosiect yn gymaint o lwyddiant iddo gael ei ymestyn allan at weddill Prydain, gan droi'n GB1900. Cyn i'r prosiect orffen, roedd y gwirfoddolwyr wedi trawsysgrifio dros bum miliwn o enwau lleoedd. 

Wele uchod ran o Eilean Leòdhais yn Ynysoedd Heledd, yr Alban. Fel mae'r gwaith o lanhau ein data'n mynd yn ei flaen, sylweddolwyd bod ambell enw'n ymddangos ar fap 1900 nas cynhwyswyd mohono yn y Rhestr. Mae'r broblem yn arbennig o amlwg ym Môn a Sir Gaernarfon. Penderfynwyd felly i fynd yn ôl at GB1900 a chael data newydd. Maent yn rhannu popeth trwy fynediad agored, felly diolch unwaith eto i dîm GB1900 am eich haelioni a'ch gwaith campus! Rydym wedi tynnu'r data o Loegr a'r Alban allan, ac wrthi'n cael gwared ar yr enwau sydd gennym yn barod. Byddwn yn uwchlwytho'r enwau newydd cyn gynted ag y bo modd.