Ar ddechrau mis Gorffennaf penodwyd Swyddog Enwau Llefydd newydd yn y Comisiwn Brenhinol, a fydd yn gyfrifol am lunio’r Rhestr a’i hyrwyddo ymysg y cyhoedd yng Nghymru a thu hwnt. Deilydd y swydd newydd yw Dr James January-McCann, a ddaeth atom o Adran y Gymraeg ac Astudiaethau Celtaidd, Prifysgol Aberystwyth, lle bu’n ddarlithydd yn yr Ieithoedd Celtaidd am ddwy flynedd ar ôl ennill ei ddoethuriaeth ym maes llenyddiaeth Gatholig Gymraeg yr unfed ganrif ar bymtheg.

Dywedodd James ‘rwyf wedi cyffroi am ddod i weithio i’r Comisiwn, ac am holl bosibiliadau’r Rhestr o Enwau Lleoedd Hanesyddol. Bydd hi’n arf heb ei hail i ddiogelu ein hanes a’n treftadaeth genedlaethol.’

Ein cynlluniau nesaf ar gyfer y Rhestr yw gorffen llwytho data'r prosiect Cynefin i fyny, sef rhyw 100,000 o enwau eraill, ac wedyn symud ymlaen i gynnwys ffynonellau eraill, fel y Rhestr o Blwyfi Cymru, c.1566, a holiadur Parochalia Edward Lhuwyd. Yn ogystal â hyn, byddwn yn siarad mewn lliaws o ddigwyddiadau cyhoeddus, megis y Sioe Frenhinol a’r Eisteddfod Genedlaethol, a chynadleddau academaidd, er mwyn rhoi cymaint o gyhoeddusrwydd â phosibl i’r gwaith.

Ar Fawrth 2 Gorffennaf, fe aeth tîm ohonom, yng nghwmni Bill Zajac o Cadw, i lawr i Landrindod i annerch cynhadledd Swyddogion Enwi a Rhifo Strydoedd tri ar ddeg o gynghorau Cymru. Nod ein cyflwyniad oedd dangos iddynt ba mor ddefnyddiol y gallai’r Rhestr o Enwau Lleoedd Hanesyddol fod yn eu gwaith, a’u perswadio i wneud defnydd ohoni. Cawsom ymateb ffafriol iawn, a hyd yn hyn, mae chwech o gynghorau ar draws Cymru wedi gofyn am gael defnyddio ein data. Ein gobaith yw cynyddu’r niferoedd hynny, a chael gwneud yr un cyflwyniad i’r cynghorau nad oeddent yn bresennol ar y dydd, fel bod y Rhestr yn tyfu’n arf defnyddiol ac ymarferol wrth amddiffyn ein henwau lleoedd hanesyddol.

 

Yr Llyfr Llandaf (Liber Landavensis), Llyfyrgell Genedlaethol Cymru

 

Casgliad o gofnodion cynnar o enwau Cymraeg a luniwyd yng Nghanolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru yw’r gronfa ddata EHC – Enwau Hanesyddol Cymru neu Historic Names of Wales. Ceir ynddi tua 12,000 o sillafiadau cynnar o 4,000 o drefi, pentrefi, pentrefannau a ffermydd – prif aneddiadau hanesyddol Cymru, fel y’u rhestrwyd yn Welsh Administrative and Territorial Units (1968) Melville Richards.

 

Nod y gronfa ddata yw casglu’r cofnodion cynharaf o’n haneddiadau, gan roi pwyslais arbennig ar ddogfennau o’r Oesoedd Canol (pan gofnodwyd am y tro cyntaf y mwyafrif llethol o’r fil o blwyfi hanesyddol yn y wlad). Cafwyd y sillafiadau’n rhannol drwy ymchwil gwreiddiol, ond yn bennaf o’r ymchwil cyhoeddedig yn y maes hwn, e.e. H. W. Owen, The Place-Names of East Flintshire (1994), B. G. Charles, The Place-Names of Pembrokeshire (1992), R. Morgan, A Study of Radnorshire Place-Names (1998). Ffynhonnell sy’n hanfodol i’r gwaith o ddod o hyd i ffurfiau cynnar yw Archif Melville Richards, cronfa ddata o enwau lleoedd a gynhelir gan Brifysgol Bangor [http://www.e-gymraeg.co.uk/enwaulleoedd/amr/]. Hefyd mae Richard Morgan wedi cyfrannu cryn dipyn o ddeunydd nas cyhoeddwyd o’r blaen.

Wrth iddynt gael eu gwirio a’u dilysu, bydd y sillafiadau yn y gronfa ddata EHC yn cael eu hymgorffori yn y Rhestr o Enwau Lleoedd Hanesyddol Cymru yn ystod y flwyddyn gyntaf ar ôl ei lansio.

 

 

Ym mis Tachwedd 2014, o ganlyniad i wneud cais llwyddiannus am grant i Gronfa Dreftadaeth y Loteri, cafodd prosiect Cynefin ei lansio gan Gyngor Archifau a Chofnodion Cymru a Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

 

Amcan y prosiect hwn oedd diogelu a digido mapiau degwm Cymru, eu rhoi ar-lein, a defnyddio gwirfoddolwyr ar-lein wedyn i geogyfeirio’r mapiau degwm a thrawsgrifio cofnodion perthnasol yn y dogfennau mynegai sy’n gysylltiedig â hwy.
 

Beth yw Mapiau Degwm? Tâl a godwyd ar ddefnyddwyr tir oedd y degwm. Yn wreiddiol, cafodd taliadau degwm eu gwneud ar ffurf nwyddau fel cnydau, gwlân, llaeth ac anifeiliaid fferm. Cafodd mapiau degwm eu cynhyrchu rhwng 1838 a 1850 i sicrhau bod pob degwm yn cael ei dalu ag arian yn hytrach nag mewn nwyddau. Y rhain yw mapiau mwyaf manwl eu cyfnod ac maent hwy ar gael ar gyfer mwy na 95% o Gymru. Mae’r dogfennau mynegai ar gyfer pob map yn rhestru’r degymau sy’n daladwy, enwau’r tirfeddianwyr a deiliaid y tir, defnydd y tir, ac, yn y mwyafrif o achosion (75%), enwau’r caeau.

 

Mae oddeutu 198,000 o’r enwau caeau a gofnodwyd gan wirfoddolwyr ar-lein y prosiect wedi’u cynnwys ar y Rhestr o Enwau Lleoedd Hanesyddol Cymru, sef tua 65% o’r holl enwau caeau a gaiff eu cynnwys ar y Rhestr o ganlyniad i’r prosiect. Gobeithiwn ychwanegu’r 100,000 o enwau sy’n weddill erbyn mis Gorffennaf 2017.

 

I ddysgu mwy am brosiect Cynefin, cliciwch yma.

 

 

Yn 2013 fe lansiodd Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Prifysgol Cymru a Chasgliad y Werin Cymru wefan newydd i harneisio grym gwirfoddolwyr i gofnodi holl enwau lleoedd Cymru fel yr oeddynt yn ymddangos ar fapiau Arolwg Ordnans diwedd y cyfnod Fictoraidd.

 

Prosiect arloesol cydweithredol oedd Cymru1900Wales.org a ofynnodd i ymwelwyr â’r wefan astudio mapiau hanesyddol o Gymru, wedi’u cyhoeddi gan yr Arolwg Ordnans rhwng 1899 a 1908, a chofnodi a geoleoli’r holl destun oedd yn cael ei ddangos ar y mapiau: enwau trefi, pentrefi, coetiroedd, ffermydd, afonydd, tarddellau, plastai ac ati.

 

Ymhen amser, roedd gwirfoddolwyr gwefan Cymru1900Wales.org wedi trawsgrifio oddeutu 294,000 o gofnodion o’r mapiau 6 modfedd i’r filltir o Gymru yng Nghyfres y Siroedd yr Arolwg Ordnans, Ail Argraffiad. Cafodd llwyddiant y fethodoleg a ddatblygwyd gan bartneriaid y prosiect ei gadarnhau pan ehangwyd y bartneriaeth a’r wefan yn 2016. Gyda chyfraniad partneriaid newydd, sef Prifysgol Portsmouth a Llyfrgell Genedlaethol yr Alban, datblygwyd y platfform ymhellach wrth greu’r wefan GB1900.org hynod o lwyddiannus.

 

Mae tua 125,000 o gofnodion o brosiect Cymru1900 wedi’u cynnwys yn y Rhestr o Enwau Lleoedd Hanesyddol Cymru (roedd llawer o’r data gwreiddiol yn cynnwys data heblaw am enwau lleoedd, wedi’u defnyddio gan yr AO i ddynodi nodweddion megis llwybrau troed, chwareli, tarddellau ac ati), ac mae’r rhain yn ymdrin yn drylwyr iawn â phob rhan o Gymru ac yn sicrhau, ni waeth ble yng Nghymru y byddwch chi’n chwilio, y dewch o hyd i enwau lleoedd fel yr oeddynt yn ymddangos pan gafodd y mapiau Arolwg Ordnans eu cyhoeddi ar ddechrau’r 20fed ganrif.

 

I ddysgu mwy am brosiect GB1900, cliciwch yma.